Gramatyka niemiecka na poziomie A1

A1 to pierwszy stopień w skali CEFR. Po tym kursie przedstawisz się, opowiesz o rodzinie, swoim dniu i zainteresowaniach, zadasz proste pytania i powiesz, co umiesz, a co musisz. Niemiecki ma rodzajniki i przypadki jak polski, więc wiele rzeczy wyda ci się znajomych.

Plan kursu

Jak korzystać z kursu

• Czytaj lekcje po kolei. Przy niemieckich przykładach jest przycisk 🔊 – posłuchaj i powtórz na głos.
• Ramki „Typowy błąd” pokazują pomyłki, które Polacy robią najczęściej.
• Ćwiczenia: Sprawdź się (wybór), Uzupełnij (luki) i Ułóż zdania (rozsypanki). Próbujesz do skutku.
• Przy lukach są przyciski ä ö ü ß. Możesz też pisać ae, oe, ue, ss – liczy się tak samo. Wielkość liter nie ma znaczenia, ale w zeszycie pamiętaj, że rzeczowniki pisze się wielką literą.
• Rzeczowniki ucz się zawsze z rodzajnikiem: nie „Tisch”, tylko der Tisch.
• Postęp zapisuje się tylko w tej przeglądarce.

Wymowa w pigułce. ei czyta się [aj] (mein), ie jak długie [i:] (Bier), eu / äu jak [oj] (neu), sch jak [sz], z jak [c], w jak [w], v zwykle jak [f]. Posłuchaj: mein, Bier, neu, Schule, Zeit, Wasser, Vater

Zaimki osobowe i czasownik sein

Sein znaczy „być”. Mówisz nim, kim jesteś, skąd jesteś i jak się czujesz. Jest nieregularny, więc jego odmianę trzeba znać na pamięć.

• Ich bin Tomek. Ich bin sechzehn.Jestem Tomek. Mam szesnaście lat.
• Sie ist aus Polen.Ona jest z Polski.
• Wir sind Schüler.Jesteśmy uczniami.

Typowy błąd. Pomijanie zaimka jak po polsku: Bin müde. W niemieckim podmiot jest obowiązkowy: Ich bin müde. Wiek podajesz z sein, nie z „mieć”: Ich bin 16 (Jahre alt), nie Ich habe 16 Jahre.

Trzy razy sie

sie może znaczyć „ona” (sie ist) albo „oni” (sie sind). Sie wielką literą to forma grzecznościowa „Pan / Pani / Państwo” – zawsze z czasownikiem jak w liczbie mnogiej: Woher kommen Sie? Skąd Pan pochodzi?

Uwaga. Zawód podajesz bez rodzajnika: Ich bin Lehrerin. (Jestem nauczycielką.) Rodzaj żeński tworzy się często końcówką -in: Lehrer – Lehrerin, Arzt – Ärztin.

Czas teraźniejszy (Präsens) i szyk zdania

Czasowniki regularne odmieniają się przez końcówki dodawane do tematu: wohn-en → ich wohne, du wohnst. Präsens odpowiada polskiemu czasowi teraźniejszemu: „mieszkam”, „mieszkasz”.

Końcówki

Gdy temat kończy się na -t albo -d (arbeiten, finden), przed -st i -t wstawiasz e: du findest, er arbeitet. Gdy kończy się na -s, -ß, -z (heißen, tanzen), w 2. osobie dodajesz samo -t: du heißt, du tanzt.

• Ich wohne in Warschau.Mieszkam w Warszawie.
• Wie heißt du?Jak masz na imię?
• Er lernt Deutsch.On uczy się niemieckiego.

Czasownik zawsze na drugim miejscu

W zdaniu oznajmującym czasownik stoi na drugiej pozycji. Jeśli zdanie zaczyna się od czegoś innego niż podmiot (np. od czasu), podmiot przechodzi za czasownik.

Typowy błąd. Polski szyk po określeniu czasu: Heute ich spiele Fußball. Po niemiecku czasownik musi być drugi: Heute spiele ich Fußball.

Pytania: W-Fragen i pytania tak / nie

Po niemiecku nie ma słowa „czy”. Pytanie tak/nie zaczyna się od czasownika. Pytanie szczegółowe zaczyna się od słowa pytającego (większość zaczyna się na W), a czasownik stoi zaraz po nim.

Pytania tak / nie

czasownik + podmiot + reszta?

• Wohnst du in Berlin? – Ja. / Nein.Czy mieszkasz w Berlinie? – Tak. / Nie.
• Ist das dein Bruder?Czy to twój brat?

Doch odpowiada „ależ tak” na pytanie z przeczeniem: Kommst du nicht? – Doch! Nie przyjdziesz? – Ależ przyjdę!

Słowa pytające

Typowy błąd. Wer znaczy „kto”, a nie „gdzie”! „Gdzie” to wo. Polakom myli się to, bo wer brzmi podobnie do angielskiego where. Drugi błąd: wo to „gdzie (jestem)”, a wohin to „dokąd (idę)”: Wo bist du? Wohin gehst du?

Rodzajniki der, die, das i liczba mnoga

Każdy niemiecki rzeczownik ma rodzaj: męski (der), żeński (die) albo nijaki (das). Rodzaj często różni się od polskiego, dlatego uczysz się rzeczownika razem z rodzajnikiem.

Rodzajnik określony i nieokreślony

• Das ist ein Hund. Der Hund heißt Rex.To jest pies. Pies wabi się Rex.
• Die Sonne scheint.Świeci słońce. (die Sonne – rodzaj żeński!)

Typowy błąd. Przenoszenie rodzaju z polskiego: „ta dziewczyna” to das Mädchen (nijaki), „to słońce” to die Sonne, „ten księżyc” to der Mond, „to dziecko” to das Kind. Rodzaj sprawdzaj w słowniku i zapisuj z rzeczownikiem.

Wskazówki, jak zgadnąć rodzaj

Liczba mnoga

W liczbie mnogiej rodzajnik jest zawsze die. Końcówki są różne, dlatego w słowniku podaje się je przy rzeczowniku (das Buch, -¨er).

Haben i biernik (Akkusativ)

Haben znaczy „mieć”. Po nim, i po większości czasowników, rzeczownik stoi w bierniku (kogo? co?). W bierniku zmienia się tylko rodzaj męski: der → den, ein → einen.

Odmiana haben

ich habe, du hast, er/sie/es hat, wir haben, ihr habt, sie/Sie haben

Mianownik i biernik

• Ich habe einen Bruder und eine Schwester.Mam brata i siostrę.
• Hast du einen Hund?Masz psa?
• Ich kaufe den Rock.Kupuję tę spódnicę. (der Rock – męski)
• Wir brauchen ein Taxi.Potrzebujemy taksówki.

Czasowniki z biernikiem: haben, brauchen, kaufen, sehen, suchen, essen, trinken, möchten, lesen, besuchen, finden, es gibt (jest, istnieje): Es gibt einen Park hier.

Typowy błąd. Zapominanie o zmianie w rodzaju męskim: Ich habe ein Bruder, Ich sehe der Mann. Poprawnie: Ich habe einen Bruder. Ich sehe den Mann. Po sein zostaje mianownik: Das ist ein Bruder von mir.

Przeczenia: nicht i kein

Niemiecki ma dwa słowa na „nie”. Kein zaprzecza rzeczownikowi z rodzajnikiem nieokreślonym albo bez rodzajnika („nie mam psa”), a nicht – wszystkiemu innemu: czasownikowi, przymiotnikowi, rzeczownikowi z der / die / das.

kein – odmienia się jak ein

• Ich habe keinen Hund.Nie mam psa.
• Das ist kein Problem.To żaden problem.
• Wir haben keine Zeit.Nie mamy czasu.

nicht

• Ich komme nicht.Nie przyjdę. (przeczenie czasownika – na końcu)
• Das Essen ist nicht gut.Jedzenie nie jest dobre. (przed przymiotnikiem)
• Ich wohne nicht in Berlin.Nie mieszkam w Berlinie. (przed wyrażeniem z przyimkiem)
• Das ist nicht mein Buch.To nie jest moja książka.

Typowy błąd. Ich habe nicht einen Hund, Ich habe nicht Zeit. Gdy w twierdzeniu byłoby ein albo nic przed rzeczownikiem, przeczeniem jest kein: Ich habe keinen Hund. Ich habe keine Zeit. W niemieckim nie ma też podwójnego przeczenia: „Nikt nic nie wie” to Niemand weiß etwas.

Czasowniki ze zmianą samogłoski i möchten

Część czasowników zmienia samogłoskę w 2. i 3. osobie liczby pojedynczej: ich fahre, ale du fährst, er fährt. Pozostałe osoby odmieniają się regularnie.

• Fährst du mit dem Bus?Jedziesz autobusem?
• Mein Bruder spricht drei Sprachen.Mój brat mówi w trzech językach.
• Sie liest gern Krimis.Ona chętnie czyta kryminały.

Typowy błąd. Zmiana samogłoski w złej osobie: ich fähre, wir sprichen. Zmiana dotyczy tylko du i er/sie/es: ich fahre, wir sprechen, ihr sprecht.

möchten i gern

möchten (chciałbym) to grzeczny sposób mówienia, czego chcesz: ich möchte, du möchtest, er möchte, wir möchten, ihr möchtet, sie möchten. „Lubię coś robić” to czasownik + gern:

• Ich möchte einen Kaffee, bitte.Poproszę kawę.
• Ich spiele gern Fußball.Lubię grać w piłkę.
• Er möchte ins Kino gehen.On chciałby iść do kina.

Uwaga. W 3. osobie möchte nie ma -t: er möchte, nie er möchtet.

Zaimki dzierżawcze: mein, dein, sein, ihr…

Zaimki dzierżawcze odmieniają się tak samo jak ein i kein: w bierniku rodzaju męskiego dostają -en, w rodzaju żeńskim i w liczbie mnogiej – -e.

• Das ist meine Schwester. Ihr Name ist Lena.To moja siostra. Ma na imię Lena.
• Ich besuche meinen Opa.Odwiedzam mojego dziadka.
• Wie ist Ihre Telefonnummer?Jaki jest Pana numer telefonu?

Typowy błąd. Polskie „swój” nie istnieje. Wybierasz zaimek według właściciela: „Anna kocha swojego psa” to Anna liebt ihren Hund (jej), „Tom kocha swojego psa” to Tom liebt seinen Hund (jego). Uwaga też na euer: z końcówką traci e – eure Mutter.

Czasowniki modalne i szyk ramowy

Czasowniki modalne mówią, co umiesz, musisz albo chcesz zrobić. Stoją na drugim miejscu, a drugi czasownik w bezokoliczniku idzie na sam koniec zdania. Ten układ nazywa się ramą zdaniową.

Uwaga: ich i er mają tę samą formę bez końcówki (ich kann, er kann).

Szyk ramowy

podmiot + czasownik modalny + … + bezokolicznik

• Ich kann gut schwimmen.Umiem dobrze pływać.
• Wir müssen heute die Hausaufgaben machen.Dziś musimy odrobić lekcje.
• Darf ich das Fenster öffnen?Czy mogę otworzyć okno?
• Hier darf man nicht rauchen.Tu nie wolno palić.

Typowy błąd. Bezokolicznik zaraz po modalnym, jak po polsku: Ich muss machen die Hausaufgaben. Bezokolicznik idzie na koniec: Ich muss die Hausaufgaben machen. Drugi błąd: nicht müssen znaczy „nie musieć”, a nie „nie wolno”. „Nie wolno” to nicht dürfen.

Czasowniki rozdzielnie złożone: aufstehen, einkaufen, anrufen

Wiele niemieckich czasowników ma przedrostek, który w zdaniu odrywa się i wędruje na koniec: auf|stehen → Ich stehe um sieben auf. To ta sama rama zdaniowa, którą znasz z czasowników modalnych.

Przedrostki rozdzielne

ab-, an-, auf-, aus-, ein-, mit-, nach-, vor-, weg-, zu-, zurück-, fern-. Akcent pada na przedrostek: aufstehen, einkaufen, fernsehen

Z czasownikiem modalnym przedrostek nie odrywa się, bo cały bezokolicznik stoi na końcu: Ich muss morgen früh aufstehen.

Typowy błąd. Zostawianie przedrostka przy czasowniku: Ich aufstehe um sieben. W zdaniu oznajmującym i pytaniu przedrostek idzie na koniec: Ich stehe um sieben auf. Przedrostki nierozdzielne (be-, ver-, er-, ge-, ent-, zer-) nigdy się nie odrywają: Ich besuche dich.

Godziny, dni tygodnia i przyimki um, am, im

Do opowiadania o planie dnia potrzebujesz godzin i trzech przyimków czasu: um (o godzinie), am (w dzień), im (w miesiącu, porze roku).

Która godzina?

Wie spät ist es? albo Wie viel Uhr ist es?

Typowy błąd. halb acht to 7:30, czyli „wpół do ósmej” – tak samo jak po polsku. Polacy często myślą tu po angielsku (half past seven) i mówią halb sieben, co oznacza 6:30.

um, am, im

• Der Unterricht beginnt um acht Uhr.Lekcje zaczynają się o ósmej.
• Am Samstag spiele ich Tennis.W sobotę gram w tenisa.
• Im August fahren wir ans Meer.W sierpniu jedziemy nad morze.

Dni tygodnia: Montag, Dienstag, Mittwoch, Donnerstag, Freitag, Samstag, Sonntag

Przyimki z celownikiem i biernikiem – podstawy

Po każdym przyimku rzeczownik stoi w określonym przypadku. Na A1 wystarczy zapamiętać dwie grupy i formy celownika (Dativ): dem, der, dem, den.

Celownik (Dativ)

Przyimki zawsze z celownikiem

aus, bei, mit, nach, seit, von, zu (do zapamiętania jako jedna rymowanka: aus-bei-mit-nach-seit-von-zu).

• Ich fahre mit dem Bus.Jadę autobusem.
• Er wohnt bei seinen Eltern.On mieszka u rodziców.
• Ich gehe zum Arzt.Idę do lekarza. (zu + dem = zum)
• Sie kommt aus der Schule.Ona wraca ze szkoły.

Ściągnięcia: zu dem = zum, zu der = zur, von dem = vom, bei dem = beim.

Przyimki zawsze z biernikiem

durch, für, gegen, ohne, um

• Das Geschenk ist für meinen Vater.Prezent jest dla mojego taty.
• Ich trinke Kaffee ohne Zucker.Piję kawę bez cukru.

Typowy błąd. „Jadę do Berlina” to Ich fahre nach Berlin (miasta i kraje bez rodzajnika), a „idę do lekarza, do szkoły” to zum Arzt, zur Schule. Nie mów Ich gehe nach Arzt. „W domu” to zu Hause, a „do domu” – nach Hause.

Tryb rozkazujący (Imperativ)

Polecenia i prośby mają w niemieckim trzy formy, zależnie od tego, do kogo mówisz: do jednej osoby na „ty”, do kilku osób na „wy” albo grzecznie na „Pan / Pani”.

• Mach bitte das Fenster zu!Zamknij, proszę, okno! (zumachen – przedrostek na koniec)
• Hört gut zu!Słuchajcie uważnie!
• Nehmen Sie bitte Platz.Proszę usiąść.
• Sprich langsamer, bitte.Mów wolniej, proszę.

Czasowniki ze zmianą e → i / ie zachowują ją w formie du: sprechen → Sprich!, geben → Gib!, nehmen → Nimm!. Zmiana a → ä znika: fahren → Fahr!

Typowy błąd. Kommst! albo Du komm!. W formie du nie ma ani zaimka, ani końcówki -st: Komm! W formie grzecznościowej Sie jest obowiązkowe: Kommen Sie!, a nie samo Kommen!

Perfekt – pierwsze kroki w przeszłość

W mowie Niemcy opowiadają o przeszłości w czasie Perfekt: „Ich habe Fußball gespielt” – grałem w piłkę. Składa się z haben albo sein na drugim miejscu i imiesłowu (Partizip II) na końcu.

Budowa

podmiot + haben / sein + … + Partizip II

haben czy sein?

Większość czasowników tworzy Perfekt z haben. Z sein łączą się czasowniki ruchu i zmiany stanu oraz sein, bleiben:

• Ich bin nach Berlin gefahren.Pojechałem do Berlina.
• Wir sind ins Kino gegangen.Poszliśmy do kina.
• Sie ist um sieben aufgestanden.Wstała o siódmej.
• Er ist zu Hause geblieben.Został w domu.

Ważne formy z sein: gehen → gegangen, kommen → gekommen, fahren → gefahren, fliegen → geflogen, aufstehen → aufgestanden, bleiben → geblieben, sein → gewesen.

Typowy błąd. Imiesłów zaraz po haben: Ich habe gespielt Fußball. Imiesłów idzie na koniec: Ich habe Fußball gespielt. Drugi błąd: Ich habe gefahren – czasowniki ruchu mają sein: Ich bin gefahren.

Test końcowy z gramatyki A1

20 pytań z całego kursu. Przy każdym pytaniu w nawiasie jest temat, do którego warto wrócić, jeśli odpowiedź sprawi kłopot.

Jak liczyć wynik. Za pytanie trafione za pierwszym razem daj sobie punkt. 16 punktów i więcej oznacza, że gramatykę A1 masz opanowaną. Możesz przejść na poziom A2 (Perfekt w pełni, celownik, zdania z weil i dass, odmiana przymiotnika).